ПСЕВДОСАЛАФИЗМ ИДЕОЛОГТАРЫНЫҢ РАДИКАЛИЗМ МЕН БҮЛІККЕ ҚАРСЫ ЖӘНЕ ДӘСТҮРЛІ ИСЛАМ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫН  ҚҰПТАҒАН ПІКІРЛЕРІ ЖАЙЫНДА

ПСЕВДОСАЛАФИЗМ ИДЕОЛОГТАРЫНЫҢ РАДИКАЛИЗМ МЕН БҮЛІККЕ ҚАРСЫ ЖӘНЕ ДӘСТҮРЛІ ИСЛАМ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫН ҚҰПТАҒАН ПІКІРЛЕРІ ЖАЙЫНДА

2019-08-28

А.Әбдірәсілқызы 

Филология ғылымының кандидаты 

 

 

 

 

 

1. Мұсылмандар арасында Мәуліт мерекесі жылда тойланып келеді. Осы мерекеге қатысты псевдосалафи идеологтарының пікірі қандай?

Мұсылман халықтары арасында Мұхаммед пайғамбардың туған күніне орай Мәуліт мерекесін атап өту дәстүрге айналған. Алайда аталмыш мерекені атап өтуге псевдосалафи ұстанымындағы жекелеген азаматтар тарапынан қарсылықтар орын алуда. Олар «Мәулітті тойлау – Пайғамбар заманында болмаған бидғат» деп санайды.

Осы ретте қайшылықты пікірлерге себеп болып жүрген мәселелерді басын дәлелдерге сүйене отырып, ашып көрсеткен жөн. Негізінде діни үкімдер Құран мен хадистен алынады. Ал Құранда немесе хадисте мәулітті атап өтуге тыйым салынған аят немесе хадистің жоқ екені мәлім. Олай болса, мәулітті тойлау «бидғат, харам, адасушылық» деудің ешқандай да негізі жоқ. Қайта мәулітті атап өтуге болатындығын көрсететін негіздерді көптеп табуға болады. Ғалымдарымыз Құран аяттары мен хадистерден дәлел келтіре отырып мәулітті атап өтуге болатындығына бір ауыздан келіскен, яғни бұл мәселеде «ижмағ» бар. Ал ижмағ шариғатта дәлел боп саналады, өйткені Пайғамбар: «Үмбетім адасушылықта бірікпейді», – деп ескерткен. Яғни, мәуліт – харам емес.

Енді осы тұста бидғат мәселесіне қысқаша тоқталған жөн. Егер Пайғамбар кезеңінде болмаған істердің барлығы, соның ішінде игі мақсатпен жасалғандары да, Әбу Бәкір, Омар мен Зәйдтің Құран аяттарын жинастырулары және құранды жатқа білген сахабалардың дүниеден озуына байланысты құраннан айырылып қалармыз деп қорқып, бір кітап ретінде жаздырулары нағыз бидғат болар еді. Тіпті, Омар сахабаның «Бұл қандай жақсы бидғат!» деп, тарауих намазын адамдардың бәрін бір имамның артына жинап оқытуы, барлық пайдалы ғылымдардың жинастырылып, жүйеленуі де харам болар еді. Сондай-ақ, мұнараға шығып азан шақыру, керуенсарай, мектеп, аурухана, түрмелер салу да харам болар еді. Сондықтан ғұламаларымыз «әрбір бидғат – адасушылық» деген үкімді «бидғату-сәйиәмен», яғни тура жолдан тайдыратын адастырушы бидғаттармен ғана шектеген.

Сол секілді мәуліт тойлауды да «бидғат, ал ол өз кезегінде адасушылық» деу дұрыс емес. Бұған мына хадисті де дәлел ретінде келтіруге болады. Пайғамбар: «Кімде-кім исламда «сүннәту хасана», яғни жақсы жол, жақсы бастама жасаса, оған соның (ізгі бастама көтергенінің) сауабы әрі одан кейін сонымен амал еткендердің сауабындай сауап жазылады. Олардың сауабынан ешбір нәрсе кемімейді де» деген. Міне, көптеген сенімді хадис жинақтарында риуаят етілген осы хадиске сүйене отырып, «шариғатқа қайшы әрекет жасау мақсаты жоқ, мазмұнында күнә саналған нәрсенің орын алмауы әрі діни дәлелдердің де негізінде бар әрбір жақсылық діннен деп пайымдауға болады. Ал кейбір дүмшелердің «оны сәләфтарымыз жасамаған» деген желеуі оған қарсы дәлел бола алмайды. Мұны дін негіздері мен методологиясынан хабары бар жандардың бәрі біледі. Пайғамбар тура жолға бастайтын бидғаттарды «сүннет» деп атаған. Онымен амал еткенге сауап жазылатынын да баяндаған. Демек, егер бір нәрсе діни негізге сүйеніп, шариғаттың ешбір қағидасына қайшы келмесе әрі діни тұрғыдан бір пайда тигізер болса, ол жақсы бидғат болып саналады. Сондықтан мәулітті атап өту шаралары да осындай «хасана», яғни жақсы сүннет

Бұл туралы да псевдосалафи ғалымдарының тарапынан да аталмыш мейрамды мүлде жоққа шығару байқалмайды, қайта құрметтеу басымырақ екенін байқауға болады.

Ибн Таймия: «Пайғамбардың туған күніне құрметпен қарау және қадірлеу сондай-ақ, оны  кейбір адамдар сияқты жақсы уақыт деп білу – дұрыс, себебі, бұл үшін үлкен сыйлық бар, сонымен қатар бұл Алланың Елшісіне деген жақсы құрметтің белгісі» деп пікір білдірген. Сонымен қатар осы салафи идеологының «Пайғамбарымыздың туған күнін ұлықтау және адамдардың сол күнгі жасайтын кездесулері өте бір игі іс, себебі мұсылмандардың шынайы ниеттері арқылы Алланың Елшісіне құрмет көрсетіледі» деген пікірі де бар.

Абдуль-Азиз ибн Абдулла ибн Бааздың: «Соңғы уақыттардағы кейбір ғалымдар, егер Алланың Елшісін шектен тыс мақтап-мадақтамаса, ерлер мен әйелдерді араластырмаса, музыкалық аспаптарды пайдаланбаса және басқа да Алланың шариғатына қарсы іс-әрекеттер орын алмаса, мәуліт мерекесін тойлауға рұқсат еткен. Аяттардың бірінде егер адамдар арасында түсініспеушілік пайда болса, Алланың Кітабы мен Пайғамбардың сүннетіне жүгініңдер деп айтылған («Ниса» сүресі, 59 аят): «Әй мүміндер! Аллаға бой ұсынып, Пайғамбарға әрі өздеріңнен болған әмір иелеріне бой ұсыныңдар. Сонда егер бір нәрсеге талассаңдар, оны Аллаға, пайғамбарға ұсыныңдар: Егер сендер Аллаға, ақырет күніне иман келтірген болсаңдар. Міне, осы қайырлы да нәтиже де жақсы» деген пікірі де Мәулітте оң көзқараста айтылған.

Псевдосалафилер ұстаз тұтатын екінші бір идеолог Мұхаммед Насыруддин әл-Әлбани: «Егер Мәуліт жақсы амал болса, онда біз барлығымыз оның Исламның бөлігі екендігіне бір ауыздан келісеміз. Ал егер Мәуліт игі іс болмаса, оның Ислам дінімен еш байланысы жоқ»деген бейтараптау деген пікір айтады. Бұл жерде жоғарыдағы ибн Бааздың пікірінде келтірілгендей шектен шығушылық әрекеттер орын алмаған жағдайда, Мәулітті қолдауға болатыны туралы тұжырым шығады.

Жоғарыдағы мәліметтер негізінде қазіргі мәуліт мерекесін атап өтуге қарсы шығушы псевдосалафилік жамағат өкілдерінің қарсы көзқарастарын түсінбеуден туындап отырғанын тұжырымдауға болады. 

 

2. Қазіргі таңда мұсылмандар арасында бір-бірін күпірлікпен айыптау үрдісі белең алуда. Алайда дәстүрлі ислам күпірлікпен айыптауды жоққа шығарады және туысқандық байланысты сақтауды маңызды санайды. Псевдосалафи идеологтары бұл мәселеге қалай қарайды?

Соңғы кездері мұсылмандар арасында діннің жекелеген мәселелерін бұрмалап, күмәнді көзқарастарды қалыптастырушылар кездесуде. Солардың бірі – «тәкфіршілер» деп аталатын жамағат. Олар өздерінің бұрмаланған сенімдерімен көптеген мұсылмандарды таухид пен куфр (бірқұдайлық мен күпірлік), иман мен ширк (сенім мен құдайға серік қосу) мәселесінде адастырып, өздерінен басқа мұсылмандарды хақ жолдан адасты деп айыптауда. Діни сауатының төмендігі салдарынан аталмыш ағымның көзқарасы мен ұстанымына бірқатар отандастарымыз ілесуде.

«Ат-такфир уәль-хиджра» немесе «һижра жамағаты» деген (өздерін «мұсылман жамағаты» деп атаушы) ағым – исламдағы шектен шыққан топ. Ағым өткен ғасырдың 1960 жылдары Мысыр елінің түрмелерінде жаппай қамауға алынған мұсылмандар арасында бой көтеріп, әсіресе Мысыр студенттері ортасында ерекше қолдауға ие болды.

1967 жылы Мысырдағы Президент сайлауы қарсаңында ағым екіге бөлінді. Бірі сайлауға қатысуға ниет білдірсе, екіншісі үзілді-кесілді сайлауға қарсы шықты. Сол кезде тәкфіршілер үкіметті мойындамай, ел президентін және мемлекеттік билікті «кәпір» деп, мемлекеттік жүйені мойындаған халықты да «кәпірге» шығарды. «Олардың оқыған намазы мен ұстаған оразасынан еш пайда жоқ» деген пікірді ел арасына кеңінен тарата бастады.

Аталмыш ұйымның іргетасы «тәкфір» ұғымына негізделді. Олардың түсінігінше «тәкфір» дегеніміз «үлкен күнә» жасаған әрбір адамды кәпірге шығару болып саналады. Ислам дініндегі «тәкфір» сөзі «күпірлікпен айыптау» деген мағынаны білдіреді. Ислам сенімі бойынша діни амалдардың парыз екендігін мойындамаған адам діннен шығады. Ал, Аллаға иман келтіріп, амалдардың парыздығына шынайы сенген адамның бұл амалдарды орындамауы оны діннен шығармайды, яғни «кәпір» деп айыптауға негіз бола алмайды.

Тәкфіршілердің сенімі бойынша мұсылман адам кәлиманы тілмен айтып, жүрекпен бекіткенімен, ислам дінінің парыздарын орындамаса, онда иманды болып саналмайды. Мұндай адамдарды тәкфіршілер «бидғаттарды және күнәлі істерді жасаушылар» деп атайды. Сөйтіп, оларға қарсы жиһад жасау парыз, оларды өлтіруге, әйелдері мен мал-мүлкін тартып алуға болады деген сенімді ұстанады.

Тәкфіршілік идеологиясы бойынша тәкфір үкімі жеке адамдармен қатар билік өкілдеріне, оның ішінде саяси жетекшілерге, қарулы күштер мен құқық қорғау органдары өкілдеріне де қатысты шығарылады. Олардың түсінігінше шариғат заңдарымен үкім шығармайтын басшылар да, олар басқарып отырған ел де кәпір болып саналады. Мұндай мемлекетті «тағұт» мемлекеті деп атап, оған қарсы жиһад жариялайды.

Ислам дінінде «тағут» сөзі «бүлікші», «қылмыскер», «адамның діни және моральдық тұрғыда шектен шығуы» дегенді білдіреді. Ал шариғат термині ретінде шариғат үкімдерінен сөзбен немесе күш қолдану арқылы қайтаруды білдіреді.   Ал, тәкфіршілер «шариғат үкімдерін қайтарушы» деп ислам шариғатына қайшы келмесе де зайырлы мемлекет пен оның заңдарын жоққа шығарады. Тәкфіршілер туған күнді тойлау, түрлі діни мерекелер, мерейтойларды өткізу, танымал адамдарға ескерткіш орнату, қазалы күнге қатысты жиындар жасау және түрлі шаралар ұйымдастыру, мазарлар тұрғызу сияқты шараларды жол беруге болмайтын бидғат деп түсінеді. Олар салт-дәстүрлері мен мәдениеті мұсылмандық аясында қалыптасқан қазақ халқының бай тарихи тәжірибесін жоққа шығарады. «Ислам діні қазақ жеріне тәкфіршілердің арқасында келді» деген негізсіз көзқарасты ұстанады.

«Тағут» туралы түсінік псевдосалафилік ағымның негізін қалаған Мұхаммед ибн Абдул Уаххабтың еңбектерінде жиі кездеседі. Ол өз еңбегінде Ибн Таймия және Ибн әл-Қайим сынды радикалды ұстаным негізін қалаған ғалымдардың сөздерін мысалға келтіре отырып, «тағуттың» бірнеше түрін көрсетеді. Оның ішінде Алланың заңы, яғни шариғат бойынша амал етпеген, сонымен қатар зайырлылық қағидасын ұстанған мемлекет басшыларын, зайырлы қоғамда өмір сүріп, қызмет ететін азаматтардың барлығын «тағут» деп айыптап, кәпірге шығарады. Ағым мүшелері үшін «тағут» адамдардың қаны мен мал-мүлкі халал болып саналады, яғни «тағуттарды» өлтіріп, мал-мүлкін тартып алу күнә емес деп санайды.

Мұндай радикалды идеологияның ықпалына түскендер өз елінің рухани мұрасын мойындамай, отансүйгіштік, адамгершілік қасиеттерден алшақтайды. Ата-анасын намаз оқымағаны үшін кәпір деп айыптап, жанұясынан да бас тартады. Осылайша адасқандар қарулы қақтығыстарға қатысатын террористік ұйым мүшесіне айналуы да мүмкін. Қазақстандық жастардың содырлар қатарына қосылып, қарулы жанжалдарға қатысу үшін Сирияға кетуі тәкфіршілікті насихаттаудың ауыр салдары деуге болады.

Астана қаласы Сарыарқа аудандық сотының 2014 жылдың 18 тамызындағы шешіміне сәйкес «Ат-такфир уәль-хиджра» ұйымы діни экстремизм мен терроризмді насихаттаушы ұйым деп танылып, Қазақстан Республикасының аумағында әрекет етуіне тыйым салынды.

Алайда осы ағымның идеологиясын жасырын насихаттап жүрген азаматтар саны азаймай отыр. Себебі бұл идеологияның негізі діни экстремистік ұйымдардың идеологтары тарапынан насихатталуы тоқтамауда. Дегенмен күпірлікпен айыптауды псевдосалафи ағымының ғалымдары да қолдамайды.

Мысалы, Ибн ‘Усаймин: «Біздің кезімізде өздерін діннің қатарына жатқызып, діни қызғанышсымаққа негізделіп, Алла мен Оның Елшісі күпірлікпен айыптамаған адамдарды «кәпір» деп айыптап жүргендерді кездестіруге болады» десе, Салих әл-Фаузан: «Кім мұсылмандардың барлық әмірлерін күпірлікте айыптаса және оларға қарсы шығуға шақырса, сол – хауариж» деп мәлімдеген.

Псевдосалафилік идеологтарының бірі Ибн Қайим әл-Жәузий: «Туысқандық байланысты үзуші Жәннатқа кірмейді» деген хадиске сүйене отырып: «Туысқандық байланысты ұстап тұру міндетті болып табылады, тіпті кәпірлермен де» деген пікір білдірген.

Яғни тәкфіршілік ағымының ұстанымдары бірқатар псевдосалафи идеологтары тарапынан қолдау таппайтынын, күпірлікпен айыптаудың орынсыз тұстарын дәлелдейтін діни негіздер жеткілікті екенін тұжырымдауға болады. 

 

3. Діннің атын жамылған ағымдар соңғы жылдар түрлі бүліктер шығарып, бірқатар мемлекеттердің ішкі тұрақтылығына нұқсан кетіруде. Бүлік салушылардың шын мәнінде дәстүрлі исламмен қатынасы қандай? Бүліктің салдарлары туралы псевдосалафи идеологтары не айтады?

Бүлік (фитна) ислам үшін де, мұсылмандар үшін де көптеген апаттардың себебі болып табылады. Бұл жайында Құранда: «Және сендерден жеке залым болғандарға ғана кесірі тиіп қоймайтын фитнадан (бүліктен) сақтаныңдар!» («әл-Әнфәл» сүресі, 25 аят) делінген. Сонымен қатар Құранда: «Бүлік шығару адам өлтіруден де жаман» («Бақара» сүресі, 191 аят) деген аят бар.

Бүлік (фитна) адамның бұл дүниедегі тіршілігі үшін де, оның діні үшін де көптеген қайғылы салдарларға ие. Өйткені бүлік өрши бастаса, көпшілік адамдар оның жетегіне еріп, діннің қағидаларын, мемлекеттің заңдарын бұза бастайды, бір-бірінің қанын төгеді. Мұндайда олар өлтіріліп жатқан адам көршісі, туысы және ең бірінші кезекте мұсылман екеніне назар аудармайды. Мұндай жағдай толығымен бүлік қамтыған араб елдерінің көбінен байқалуда.

Аталмыш мәселе туралы псевдосалафилік идеолог Ибн ‘Усайминнен: «Әмірдің келісімімен өткізілетін митингтер мен шерулерге рұқсат етіледі ме?» деп сұрағанда, ол былай деп жауап берген: «Митингтер мен шерулер – жамандық (бәле, жауыздық) екендігінде ешқандай күмән жоқ. Өйткені бұл нәрселер митинг жасаушылар тарапынан басқаларға қатысты зорлық-зомбылық пен анархияға алып келеді. Олар орын алып жатқан кезде адамдардың ар-намысына, мал-мүлкіне және өміріне қастандықтар жасалады, өйткені адамдар осы бүліктің қайнаған ортасында не сөйлеп және не істеп жатқандарын түсінбейтін мастар сияқты жүреді. Митингтер мен ереуілдер – мұның барлығы жамандық (бәле, жауыздық) болып табылады. Ал олар әмірдің рұқсатымен өтеді ме, әлде оның рұқсатынсыз ба – бұл маңызды емес. Ал кейбір әмірлердің осындай нәрселерді рұқсат етуіне келер болсақ, бұл жай ғана насихат үшін, өйткені іштей ол осыны қатты жек көреді, бірақ ол мұны өзі туралы басқалардың «демократияны ұстанушы, адамдарға бостандық беруші», т.с.с. деп айтулары үшін істейді. Мұның барлығы саләфтардың жолы болып табылмайды».

Осыған қатысты Мұхаммед Насыруддин әл-Әлбани былай дейді: «Кейбір ислам жамағаттары митингтер мен шерулер өткізулерін қоймайды және мұндай нәрселер «үкім халыққа тән» деп мәлімдейтін кәпірлердің салттары мен әдістерінен екенін елемейді. Сонысымен (бұл жамағаттар) Пайғамбардың «Ең жақсы басшылық (жол) – бұл Мұхаммедтің басшылығы (жолы)» деп айтқанына қарсы шығады».

Демек бүлік мәселесіне қатысты дәстүрлі ислам ғалымдары мен псевдосалафилер пікірлері өзара қабысады. Олар Құран мен сүннетке сүйене отырып, бүлік атаулыны терістейді. 

 

4. Әртүрлі псевдосалафилік ағымдардың шығу тегі тарихта харижилерден бастау алатынын білеміз. Харижилер туралы  псевдосалафи ғалымдары қандай пікірде?

Харижилік – исламның алғашқы ғасырында саяси мақсатта пайда болған, діни-саяси тақырыптарда әсіре көзқарас, іс-әрекеттерімен танылған топ. Бастапқыда хазірет Әлимен бірге жүрген бұл топ Сыффин шайқасы кезінде Құранның төрелігіне жүгінуді талап еткендерді қолдаған. Бірақ шайқастан кейін берілген үкімге қарсы шығып, төрешілер мен оны құптағандарды күпірлікпен айыптаған. Бастапқыда саяси мақсатта пайда болған бұл топ көп өтпей өздерінің әрекеттерін дұрыс деп көрсету әрі өздерін қолдайтындарды жинау үшін «Үкімді тек Алла шығарады» деген Құран аятын ұрандатып өз мүдделеріне пайдаланған («Әнғам» сүресі, 57-аят).  

Харижиттер исламға сенгенімен ой-өрісі мен ойлау қабілеті таяз орта қалыптастырғаны тарихтан белгілі. Олардың түсінігінде білім мен танымнан гөрі үнемі іс-әрекет жоғары тұрады. Харижиттер әр кезеңде маргиналды ағым болудан аспай, шамамен әр ғасырда түрлі атаумен аталып, түрлі әрекеттермен төбе көрсетіп келеді. Басқаша атаумен яки кейіппен әрекет жасайтын маргинал топтар көптеген әлем елдерінде өз қызметтерін жалғастыруда.

«Харижи» – «ел-жұрттан, діннен, ақиқаттан алыстаған немесе заңды басшыға қарсы шыққан және басқару жүйесіне бағынбай негізгі жұрттан бөлінгендерге» берілген атау. Олар жайлы кейбір хадистерде «марика» яғни жебенің садақтан шыққанындай діннен шыққандар» делінген. Харижиттік сананы тудырған факторларға ұқсас жағдайлар белең алған қай уақыт пен елде болсын, діни сипаттағы зорлықшыл әрекеттердің орын алып келе жатқанын байқауға болады.

Харижилер және соның негізінде туындаған ағымдар туралы (тәкфіршілер, әл-қаида, т.б.) жекелеген псевдосалафи идеологтары пікір білдірген.

Ибн Таймия: «Мұхаммед Пайғамбар хауариждер Дәжжәл шыққанға дейін пайда болуын тоқтатпайды деп бізді хадистерде хабардар еткен» деп тұжырымдаса, Салих әл-Фаузан «Біздің заманымызда хауариждердің сенімдеріне ие адамдар бар ма?» деген сұраққа: «Алла Пәк, әрине, бар! Мұсылмандарды күпірлікпен айыптау, одан да сорақысы – оларды өлтіру және жәбірлеу – хауариждердің мазхабы емес пе?! Олардың мазхабы үш нәрсенің айналасында шоғырланады: мұсылмандарды күпірлікпен айыптау, мұсылмандардың әмірлеріне мойынсұнудан шығу, мұсылмандардың қанын төгуді халал ету. Бұл – хауариждердің мазхабы. Егер адам аталған сенімдерге ие болса, ол хауариж болады, тіпті егер бұл жөнінде дауыстап айтпаса да және осы нәрселердің ешқайсысын істемесе де» деп жауап берген.

Яғни аталмыш псевдосалафи идеологтары бұл мәселе туралы теріс пікірде болып, харижилерді адасқан ағым ретінде айыптаған. 

 

5. Соңғы жылдары әлемде террористік ұйымдардың іс-әрекеттері өрістеуде. Псевдосалафилік ағым идеологтарының діни экстремистік бағыттағы ұйымдар мен оны ұстанушы азаматтарға қатысты (әл-қайда, Бин Ладен, әз-Заркауи) қандай пікірлері мен пәтуалары бар?

Исламның атын жамылып, әлемнің әр елдерінде жасалып жатқан террорлық актілерді дінді саясиландырған топтардың іс-әрекеттері деп санауға болады. Террорлық актілер көптеген қантөгістер тудырып, қырылу мен басқыншылыққа, лаңкестік іс-әрекеттерді жасаушы азаматтардың ислам құндылықтарын бүркеніш еткен сөздері мен сыртқы сипаттары адамдарды исламға қайшы теріс көзқарастар мен безінуге алып келді. Бұл жағдай көптеген мемлекеттер басшылығынан бастап қарапайым халыққа дейін үрей тудырғанын ешкім жоққа шығара алмайды. Әлемде болып жатқан террорлық актілерді дәстүрлі ислам ғалымдары бірауыздан жоққа шығарумен қатар, лаңкестікке негіз болған псевдосалафилік ағымның бірқатар идеологтарының өздері де террорлық актілерді жасаушы және тұтандырушы топтарға қарсы пікірлерді ұстанып отыр.

Террорлық топтар мен олардың жетекшілері туралы псевдосалафилер пір тұтатын идеологтардың пікірлері төменде келтіріледі.

1. Абдуль-Азиз ибн Абдулла ибн Бааз: «Бұл терактілерді Аллаға және Ақырет күніне иман келтірмегендер жасайтынына күмән жоқ. Аллаға және Ақыретке шынайы иман келтіргендердің арасынан сен осындай орасан зор зиян мен үлкен бұзақылық алып келетін жиіркенішті қылмысты жасаушыларды көрмейсің. Мұндайды тек өшпенділікке, ызаға, көре алмаушылыққа және зиянкестікке толы, жүректерінде Аллаға және Оның Елшісіне шынайы иманы болмағандар ғана істей алады!».

2. Ибн ‘Усаймин Сауд Арабиясында жасалған теракт туралы былай деді: «Мұндай іске кез келген ақылы бар адам разы бола алмайды, ал иман келтірген адам тіпті де, өйткені бұл Құран мен Сүннетке қайшы келеді. Мұнда исламға іштей де, сырттай да келетін зиян бар. Бұл – үлкен қылмыс, алайда залымдар табысқа жетпейді. Жақын арада, иншаалла, олар өздерінің жазасын толығымен алады. Білім талап етіп жүрген студенттер адамдарға бұл жол, яғни көпқұдайшылдарды қойып, мұсылмандардың қанын төгуді халал еткен хауариждердің кесірлі жолы екендігін түсіндіру міндетті болып табылады».

3. Ибн ‘Усаймин: «Адамдардың арасында жарылыстар жасап, оны Алланың жолындағы жиһад деп айтатындар іс жүзінде ислам мен мұсылмандарға пайдадан көрі көп зиян тигізуде. Олардың нәтижелері қандай екендігіне қатысты сендерге сұрақ: кәпірлер исламға жақындады ма, әлде олар исламнан одан сайын алыстады ма?! Адамның, оны басқалар осы үрей туғызушы және сұмдық жиіркенішті топқа жатқызбауы үшін, өз жүзін жасыруы қалайша исламнан болмақ?! Ислам мұның барлығынан алыс, ислам мұның барлығынан алыс!».

4. Мұхаммед Насыруддин әл-Әлбани: «Мұсылман әмірлеріне қарсы шығуға рұқсат беруге бүгінгі күні болмайды, бұл – кесімді сөз! Осы себептен бізді шығуға шақырып жатқандар, немесе өздері шығып жатқандар – не исламға жасырын жіберілгендер (тыңшылар), не болмаса шындығында да мұсылмандар, бірақ Алла Мұхаммедтің жүрегіне түсірген ислам туралы надандықтың шегінде болған мұсылмандар екенін көріп отырмыз».

5. Салих әл-Фаузан: «Бұл мұсылмандарға қарсы шыққан топ (терактілер жасаушылар) – ғалымдардан және мұсылман әмірлерінен алшақтаудың салдары болды және кәпірлер мен екіжүзділер олардың бастарына осындай идеяларды құйды, сөйтіп олар мұсылман қауымдастығындағы ауытқу болды. Бұл, күмәнсіз - хауариждер, әрі олардың амалдары – хауариждердің амалдары. Қала берсе, олардың амалдары хауаридждердің амалдарынан да жаман, және бұл – карамилер (батынилер) сектасының амалдарына көбірек ұқсайды, өйткені, карамилердің амалдары құпия операцияларға негізделеді, әрі бұл адамдардың амалдары да құпия. Алайда, хауариждердің амалдары құпия болмады, өйткені олар барлық істерін ашық түрде істеді, сондықтан да, мұндай адамдар (теракт жасаушылар) – хауариждерден де жаман!».

6. Салих әс-Сухайми: «Өзін «әл-Жиһад» деп атайтын, бірақ жихадқа еш қатысы жоқ топ – бұл біздің ғасырымыздың хауариждері! Хауариждер олар тарапынан ‘Усман мен ‘Али өлтірілген кезде пайда болды, әрі олар тіпті Дәжжәл шыққанға дейін болады, Пайғамбардың айтқанындай. Олар пұтқа табынушыларды тастап қояды да, мұсылмандарды өлтіреді. Олар Құранды оқиды, бірақ ол олардың кеңірдегінен төмен түспейді. Пайғамбар оларды «Тозақтың иттері» деп атады. Олар ислам елдерінде, оларды кәпірлердің жері деп, мұсылмандарды өлтіреді! Өздерінің әрекеттерімен олар кәпірлерді исламға және мұсылмандарға қарсы басып кіруге арандатты және олардың кейбір мұсылман қалаларын басып алуына жол берді. Осының барлығының арғы жағында кімдер тұрғанын: сионистер ма, массондар ма, әлде басқа біреулер ме, олар осыларға тікелей басшылық етеді ма, әлде жоқ па – Алла жақсы біледі. Олардың бұзақылығы тарамауы үшін әрбір мұсылман олардың адасушылықтарын ашуға және көрсетуге міндетті болып табылады. Және олардың қай-қайсысын да жасырып-қорғауға болмайды, өйткені бұл күнә және дұшпандыққа көмектесу болады, бұл жөнінде Алла Тағала былай деп бұйырған: «Жақсылыққа, тақуалыққа жәрдемдесіңдер. Күнәға және дұшпандыққа жәрдемдеспеңдер» («әл-Мәидә» сүресі, 2 аят). Ал оларды жасырғанға (пана бергенге) немесе қорғағанға, немесе олардың амалдарын істегенге келер болсақ, ол олардың істеріндегі, бейбіт келісімде өмір сүріп жатқан мұсылмандардан және кәпірлерден болған жазықсыз адамдарды өлтіру ісіндегі қолдаушысы және серіктесі болады. Және мұндай адам Алланың лағынетіне ұшырайды, бұл жөнінде Пайғамбар: «Алла бидғат істеушіні және бидғатшыны жасырушыны лағынеттеді».

  Айтылғандармен қатар террорлық әрекеттер туралы псевдосалафилік идеологтары төмендегідей пәтуалар берген:

- Абдуль-Азиз ибн Абдулла ибн Бааздың пәтуасы: «Усама бин Ладен – жер бетінде бұзақылық таратушы!»;

Салих әл-Фаузанның пәтуасы. әл-Фаузанға мынадай сұрақ қойылады: «Құрметті шейх, Алла сізге есендік берсін. Усама бин Ладен жер бетінде бұзақылық таратып жатқаны және жастарды осыған шақырып жатқаны сізге сыр емес. Менің сұрағым мынандай: біз бұл адамды хауариж деп атай аламыз ба? Өйткені ол біздің елімізде де, басқа елдерде де жарылыстар жасауды қолдайды ғой». Ол былай деп жауап береді: «Осындай сенімдерді бойында алып жүрген кез келген адам хауариж болып табылады. Сондай-ақ, осындай сенімдерді өз бойында алып жүріп, адамдарды оларға шақырып, үндейтіндер де, олардың тұратын жері және тұлғасы қандай болуына қарамастан хауариждерге жатады. Және бұл – ереже, яғни: кім адамдарды мұсылман әмірлеріне қарсы шығуға, мұсылмандарға тәкфір жасауға (күпірлікпен айыптауға), мұсылмандарды өлтіруге шақырса, сол – хауариж!»;

Ахмад ән-Нәжмидің пәтуасы. Ахмад ән-Нәжмиден: «Кейбір адамдар Бен Ладенді ел күтіп жүрген Махди деп, оны «мүміндердің әмірі» деп те атайды. Сіздің осыған деген түсіндірмеңіз қандай?» деп сұрайдыОл былай деп жауап береді: «Бұл адамдар – шайтандар! Бен Ладен – жексұрын шайтан және хауариж, және оны мақтау ешкімге рұқсат етілмейді. Ал оны мақтаушыларға келер болсақ, бұл – олардың сол сияқты хауариждер екеніне дәлел»;

Абдуль-Мухсин әл-Аббадтың пәтуасы. Шейх-мухаддис Абдуль-Мухсин әл -Аббадқа: «Кейбір адамдар біздің кезіміздегі «әл-Қаида» ұйымы – хауариждер дейді, ал кейбіреулер оларды мужахидтер деп атайды. Сіздің пікіріңіз қандай?» деген сұрақ қойылды. Ол қысқа және анық: «Иә, олар – шайтанның жолындағы мужахидтер!» деп жауап берді.

6. Терактілер (лаңкестік актілер) мен терроризмнің (лаңкестік) шынайы жиһад еместігі туралы білеміз. Алайда оларды тұтатушы ұйымдардың діни идеологтары оны шынайы «жиһад» ұғымымен байланыстыруда. Бұл туралы псевдосалафизм ғалымдарының пікірлері мен пәтуалары бар ма?

Қазіргі таңда экстремистік және террористік ұйымдар Құрандағы  «жиһад» сөзін пайдаланып, желеу ету арқылы азаматтарды Таяу Шығыста болып жатқан қақтығыстарға қатысуға, соғысқа баруға үндеуде.

Өзін «Ислам мемлекеті» деп жариялаған ИГИЛ ұйымы да өз әрекеттерін «жиһадқа» теңеп, бұған дәлел ретінде діни мәтіндерді өздерінің пайымы мен мүдделеріне сәйкес бұрмалап түсіндіру арқылы діни сауатсыз адамдарды өздеріне тартуда. Осындай радикалды ағымдардың үгіт-насихаттарының нәтижесінде саналары уланған азаматтар  ата-анасын, туған жерін тастап, Алла жолында «жиһадқа» аттануда. Олардың түсінігіндегі «жиһад» – «кәпір» деп санаған адамдарын аяусыз қыру, қатар тұрғы адам толы көлікті жарып жіберу, әйелдерді, балаларды  құлдыққа салу, оларды жан түргішерлік азаптармен қинау сияқты қатігездіктен, озбырлықтан тұратын әрекеттер. Ал шын мәнінде «жиһад» ұғымы өзге дін өкілдеріне, намаз оқымайтындарға қарсы соғыс дегенді білдіре ме?

Жиһад – араб тіліндегі «жуһд» түбірінен шыққан «белгілі бір мақсатқа жету үшін күш-жігерін салу, күресу» деген мағынаны білдіретін сөз. Ал шариғаттағы мағынасы – ақиқат үшін күресу, исламға шақыру, ислам дінінің туын жоғары көтеру, дінді, жанды, отанды, мал-мүлікті т.б. қорғау үшін малымен, жанымен күресу.

Жиһад дегеніміз – ең алдымен өзіңді түзету. Ішкі дүниеңді, жүрегіңді тазарту. Болмысыңды қызғаншақтық, қанағатсыздық, сабырсыздық, жалқаулық, тәкаппарлық секілді күллі жаман қасиеттерден арылтып, олардың орнын көркем қасиеттермен безендіру. Қысқасы, жиһад – мұсылманның өз нәпсісімен үздіксіз күресі.

Мұхаммед пайғамбар бірде соғыстан шаршап-шалдығып келе жатқан сахабаларына: «Біз қазір кіші жиһадтан үлкен жиһадқа қайттық» деген кезде, сахабалары: «Уа, Расулуллаһ, «үлкен жиһад» деген не?» деп таңдана сауал қойды. Пайғамбар: «Ол – өз нәпсіңмен күрес» деп қысқа да нұсқа жауап қайырды. Пайғамбар тағы басқа бір хадисінде: «Нағыз жиһад жасаушы кісі – өзінің нәпсісімен күресуші» деп нәпсімен күрестің маңыздылығын айшықтай түскен.

Исламда жиһадтың екі түрі бар. Біріншісі – рухани жиһад, яғни нәпсімен күрес. Екіншісі – материалдық жиһад. Бұл – мұсылманның әлсізге қорған болу және жаудың зұлымдығын тоқтату мақсатында жан-тәнімен, мал-мүлкімен дінін, отанын, отбасын жаудан қорғауы. Жиһадтың бұл түрі – парыз. Оны көпшілік ғалымдар (ханафи, мәлики, шафиғи, ханбали, т.б.) екі түрге бөліп қарастырады:

1. Парыз айн (әрбір мұсылманға тікелей жүктеліп, орындауы міндетті болған істер). Егер жау елге қарсы соғыс ашқан жағдайда, мемлекет басшысы отанды қорғауға шақырса, әрбір мұсылман дінін, отанын, жанын, бостандығын қорғауы тиіс. Ол жайында Құранда: «(Әй, мүміндер!) Жеңіл жағдайда да, ауыр жағдайда да, мал-жандарыңды аямай, Алла жолында күресіңдер. (Жас бол, кәрі бол, жаяу немесе көлікті бол, жағдайларың қолайлы, қолайсыз болсын, ерікті-еріксіз болыңдар, бәрібір күресіңдер) Осыларың сендер үшін хайырлы, егер білген болсаңдар» («Тәубе» сүресі, 41 аят) делінген.

2. Парыз кифая (әрбір мұсылманға тікелей жүктелмеген, жалпылама міндеттелген істер). Мұны кейбір мұсылмандар орындаған жағдайда өзгелер бұл жауапкершіліктен құтылады. Егер ешкім орындамаса, барлық мұсылмандар кінәлі болады. Яғни дұшпанға қарсы мемлекет басшысының арнайы дайындаған әскері болса, солардың қызмет етуі арқылы басқа мұсылмандардың мойнынан соғысу міндеті түседі. Оған дәлел ретінде Құранда мынадай аят келтірілген: «Онымен қатар мүміндердің біртұтас жауға аттанулары тиісті емес. Сонда әр топтан дін ғылымын үйреніп, олар қайтып келгенде; олардың сақсынулары үшін ескертулері керек емес пе?» («Тәубе» сүресі, 122 аят). Бұл аяттан барлық уақытта бірдей жиһадтың «парыз айн» бола бермейтінін аңғаруға болады.

Жиһадтың дұрыс болуы үшін мынадай шарттар болуы қажет:

- ел басқарушының рұқсаты болуы тиіс. Шариғатта ел басқарушының рұқсатынсыз соғысқа шығуға тыйым салынған.Ол жайлы Құранда: «Әй, мүміндер! Аллаға бой ұсынып, Пайғамбарға әрі өздеріңнен болған әмір иелеріне бой ұсыныңдар» («Ниса» сүресі, 59 аят) делінген. Әбу Һурайрадан жеткен хадисте пайғамбар былай дейді: «Жиһад жақсы болсын немесе жаман болсын, басшымен бірге болуы тиіс» (Әбу Дәуіт риуаяты).

- Мақсаты айқын болуы қажет. Яғни дұшпанның қастығын тоқтату, әлсіздерге қорған болу және дінін қорғау мақсатында болуы тиіс. Әйтпесе шектен шығушылық болады.

- Дұшпаннан төніп тұрған қауіп нақты әрі анық болуы тиіс.

Егер осы шарттар орындалмаса, онда бұл іс шариғаттағы жиһад шеңберіне кірмейді, керісінше бұзақылық пен қиянатшылдыққа жатады. Құранда: «Алламен және оның пайғамбарымен алысқандардың, жер бетінде бұзақылық жасағандардың жазасы – оларды өлтіру немесе дарға асу, әйтпесе, оң қолы мен сол аяғын кесу, сүргінге айдау болмақ. Бұл оларды дүниеде, масқара ететін жаза болса, Қияметте одан да зор азапқа душар етеді» («Мәида»  сүресі, 33 аят) делінеді.

Ислам дінінде «Алла жолында жиһад ету» ұғымы кең көлемде қолданылады. Құранда жиһадқа байланысты аяттар бірнеше рет қайталанып келгенімен, тек төрт жерде ғана «соғысу» мағынасын білдіреді. Оның өзінде «жиһад» сөзі кәпірлерге қарсы қырып-жою әрекетін жасауды немесе бейбіт халықты қырғынға ұшыратуды, мал-мүлкін олжалауды білдірмейді. Керісінше, жиһад жаудың қастығын тоқтату, әлсіздерге қорған болу және дінді қорғау мақсатында жасалады. Сол себепті ислам ғалымдары жиһадты парыз еткен аятқа сәйкес жағдайда туындағанда, өзге дін өкілі болса да қару көтермеген мынадай адамдарды өлтіруден тыйған: мұсылман елінде тұратын өзге дін өкілдері, соғыспауға келісім шарт түзілген одақтастар, біреудің жеріне мұсылман не өзге дін өкілі болсын амандық мақсатында кіргендер, қолында қаруы жоқ бейбіт тұрғындар және өз бетімен жүрген, ешкімге зияны жоқ бейкүнә адамдар.

Исламда қарулы соғысқа тек қорғану, шабуыл жасаған жауға қарсы соғысу мақсатында ғана рұқсат етіледі. Құранда: «Сендермен соғысқандарға қарсы сендер де Алла жолында соғысыңдар. Бірақ, шектен шықпаңдар. Алла Тағала шектен шыққандарды жақсы көрмейді» («Бақара» сүресі, 190 аят) делінеді. Жазалау және түрлі зұлымдықтарға жол бермеу мақсатындағы соғыс тек Алланың разылығы үшін Оның рұқсат еткен жағдайларында ғана болуға тиіс. Жай кезді былай қойғанда, соғыс жағдайында да ислам озбырлық әрекеттерге жол бермейді. Айталық, соғыста әйелдерді, жас балаларды, соғысқа қатыспаған қарт кісілер мен дін адамдарын өлтіруге қатаң тыйым салынған. Өсіп тұрған ағаштар мен егін алқаптарын өртеуге, түйе, сиыр сияқты малдарды өлтіруге, әр түрлі өзге діннің ғибадатханаларын қиратуға жол бермеді. Дұшпан әскерлерінің өлі денелерін қорлауға да қатаң тыйым салған.

Пайғамбар соғысқа кетіп бара жатқан қолбасшыларына мынандай ескертулер жасады: «Алланың атымен жолға шығыңдар. Алла жолында күресіңдер. Соғысатын адамдарыңмен араларыңда келісімдер бар болса, оны қадағалаңдар. Шектен шықпаңдар, соғыс кезінде өлтірген адамдарға «мүслә» (өлі денелерін қорлау) жасамаңдар. Балаларды, әйелдерді, қарт кісілерді, ғибадатханалардағы адамдарды өлтірмеңдер» (Амет Ибн Ханбал, Муснад, 1/300, Әбу Дәуіт, Жихад, 82). Мұхаммед пайғамбар соғыс жүргізу тақырыбына қатысты көптеген адамгершілік қағидаттарды насихаттай отырып, мұсылмандарды соғысқан жағдайда қатыгез және қиянатшыл болмауға, шегінгендер мен жараланғандарды өлтірмеуге, қарттар мен әйелдерге, бала-шағаға зорлық танытпауға, ғимараттарды құлатпауға, ағаштарды кеспеуге, қажеттіліксіз үй шаруашылығына зардап тигізбеуге, тонаушылық жасамауға бұйырды.

Осы айтылғандарға негізделе отырып, бүгінгі таңда дін атын жамылып жалған «жиһад» жариялап, бейбіт күнде жазықсыз жандардың қанын төгіп жүрген күйретуші мақсаттағы ұйымдардың жүргізіп жатқан іс-әрекетін жиһад деп санауға болмайды деуге толық негіз бар.

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының жиһад туралы шығарған пәтуасында теріс пиғылды радикалды ағымдардың арбауында жүрген жастардың Діни басқарманың және ата-ананың рұқсатынсыз өзге елге жиһадқа аттануы дұрыс емес екендігі жайлы үкім айтылған.

  Террорлық іс-әрекеттердің исламдағы «жиһад» ұғымымен ешқандай байланысы жоқтығын псевдосалафилердің пір тұтып жүрген жекелеген ұстаздары да айтады.

  Мысалы, Ибн ‘Усаймин: «Маған осы Құран, ол арқылы сендерді, сондай-ақ кімге ол жетсе, соларды қорқытуым үшін уахи етілді» («Әнғам» сүресі, 19 сүресі) деген аятқа берген өзінің түсіндірмесінде былай деп айтады: «Алла Тағаланың «ол арқылы сендерді… қорқытуым үшін» деген сөздері «Мен сендерді оған қайшы келуден қорқыттым» дегенді білдіреді. «Кімге ол жетсе» деген сөздерде Кұран жетпегендерге дәлел жетпегенгендігі көрсетіледі, тура сол сияқты, дәлел бұрмаланған түрде жеткізілген кісіге де дәлел жетпеген болып есептеледі. Алайда ислам бұрмаланған күйде болса да жеткен кісі ислам мүлде жетпеген адам сияқты ақталу құқығына ие бола алмайды және өзі ақиқатты іздеуге міндетті болады. Бүгінде ислам діні кәпірлердің көпшілігіне өзінің тап-таза бұрмаланбаған күйінде жеткізілді ме?! Әрине, жоқ! Кейбір бауырларымыз өздерінің қалауымен ешбір даналықсыз амалдар істеп жатқанда, еуропалықтарға және басқаларға ислам туралы бұрмаланған түсінікті қосып ұлғайтады. Мен адамдардың арасында жарылыстар ұйымдастырып, соны «Алланың жолындағы жиһад» дейтіндер туралы айтып отырмын. Шындығында, олар исламға және мұсылмандарға пайдаға қарағанда көбірек зиян алып келуде. Олардың қол жеткізген нәтижелері қандай, сіздерге сұрақ: кәпірлер исламға жақындай түсті ме, әлде одан сайын исламнан алшақтады ма? Адамның, оны өзгелер осы қарбаластық туғызатын үрейлі топқа жатқызбауы үшін, бетін бүркеп алуға дейін жетуі исламнан деп ойлайсыңдар ма? Ислам бұның барлығынан алшақ, ислам бұның барлығынан алыс! Тіпті жиһад парыз болғаннан кейін де сахабалар, жиһадты жүргізе алатын әмірдің туының астындағы жиһадтан бөлек, кәпірлердің қауымына оларды өлтіру үшін кеткен жоқ. Ал мына террор (лаң) туралы айтар болсақ, онда Алламен ант етемін, бұл – мұсылмандар үшін шектелу ғана. Біз мұның нәтижесі мен пайдасын көріп тұрған жоқпыз, керісінше, мұнда ислам туралы түсініктің тек бұрмалануы және бұрыс болуы ғана тұр. Егер біз даналық жолын таңдап, жүректерімізбен Алладан қорқып, ең алдымен өзімізді, содан кейін айналамыздағыларды түзесек еді, әрі шариғат жолымен жүрсек еді, онда нәтиже міндетті түрде игі болар еді!».

Салих әл-Фаузан былай деген: «Адам өлтіру мен жарылыстар мүлде рұқсат етілмейді, өйткені олар мұсылмандарға қайғы-қасіреттер шақырады және олардың өлтірілуіне және қудалануына әкеледі. Алланың жолындағы жиһадқа келер болсақ, бұл – тек белгілі шарттармен жүргізілетін ашық шайқасу ғана. Бұл істе Пайғамбардың өнегесіне ілесу керек. Ол Мәдинаға қоныс аудармаған және кәпірлердің арасында тұрған кезінде мына аят түсірілген еді: «(Мұхаммед) сондай оларға: «Қолдарыңды (соғыстан) тыйыңдар, намазды орындап, зекет беріңдер!» делінгендерді көрмедің бе?» («ән-Ниса» сүресі, 77 аят).

Осылайша оған кәпірлермен соғысудан бас тарту бұйырылған еді, өйткені олардың (кәпірлердің) біреуі болса да өлтірілген жағдайда, кәпірлер барлық мұсылмандарды қаза қылар еді. Мұсылмандар өмір сүріп жатқан елдердегі қазір орын алып жатқаны өздеріңізге белгілі адам өлтірулер мұсылмандардың өздерінің өлтірілуіне әкелетіні айқын. Мұның исламға шақыруға еш қатысы жоқ және Алланың жолындағы жиһад болып табылмайды. Мұсылмандарды қасірет тасқынына тастап жатқан жарылыстар туралы да дәл осыны айтуға болады».

‘Абдуль-Мухсин әл-‘Аббад былай деген: «Ақиқатында, Әр-Риядтағы терактілердің (лаңкестік актілердің) себебімен орын алған нәрселер, әрі осы жылдың басында (х. 1424 ж.) Мекке және Мәдинада орын алған жайттар – міне, осылар – шайтанның шектен шығушылық әрекеттерге ергендерге жасаған азғыруының нәтижесі. Орын алған нәрсе – қылмыстардың ішіндегі ең лас әрекет және жер бетіндегі бұзақылық болып табылады. Бірақ шайтанның осындай іс-әрекеттерді жасаған адамдарды «Осы – жиһад!» деп ойлауға мәжбүрлейтіні бұдан да лас болып табылады! Қандай дін мен ақыл-парасат мұсылмандарды және олармен келісімде отырған кәпірлерді өлтіруді, адамдарға үрей салуды, оларды жетім-жесір етуді, сондай-ақ ғимараттарды олардың ішіндегі адамдарымен қоса қиратуды «жиһад» деп атайды?!».

Салих әс-Сухаймин былай дейді: «Өзін «әл-Жиһад» деп атайтын, бірақ жиһадқа ешқандай қатысы жоқ топ – біздің ғасырымыздың хауариждері. Хауариждер ‘Усман мен ‘Али олар солардың қолынан қаза тапқан заманда пайда болды және олар Пайғамбар бұл жөнінде айтқанындай, Дажжәлдің пайда болуына дейін болады. Олар пұтқа табынушыларды жайына қалдырып, мұсылмандарды өлтіреді. Олар Құранды оқиды, бірақ ол олардың кеңірдегінен төмен түспейді.

Пайғамбар оларды «Тозақтың иттері» деп атады. Олар ислам елдерін «кәпірлердің жері» деп, олардағы мұсылмандарды өлтіреді. Өздерінің іс-әрекетімен олар кәпірлердің исламға және мұсылмандарға қарсы агрессиясын араңдатты және оларға кейбір мұсылман қалаларын басып алуға мүмкіндік берді. Осының барлығының артында кімдер тұрғанын: сионистер ме, массондар ма немесе басқа біреулер ме, олар осының барлығын тікелей басқарады ма әлде жоқ па – Алла жақсы біледі.

Олардың бұзықтықтары таралмауы үшін әрбір мұсылманға мүмкіндігі жеткенше олардың адасуларын ашу және әшкерелеу міндетті болып табылады. Және олардың ешқайсысын жасыруға болмайды, өйткені бұл –  Алла Тағала: «Бір біріңе игі және тақуалық істерінде жәрдемдесіңдер де,  күнә мен дұшпандықта бір-біріңе көмектеспеңдер!» деп айтқанындай, күнә мен дұшпандыққа көмек болып табылады. Оларды жасыратын, немесе қорғайтын, немесе олардың амалдарын жасайтын адамдарға келер болақ, ондай адамдар олардың істеріндегі, яғни жазықсыз мұсылмандар мен бейбіт келісімшарттағы кәпірлерді өлтіру істеріндегі сыбайласы және көмекшісі болып табылады.

Ибн Таймияның мынандай пікірі бар: «Жихадтың мәні иман, салиқалы амалдар сияқты Алла сүйетін нәрселерге қол жеткізуге және күпірлік, бұзақылық, мойынсынбау сияқты Алла жек көретін нәрселерді жоюға барынша ұмтылу».

Мұхаммед  ибн Абд әл-Уаһһаб: «Мұсылмандар өздерінің үстінен қойылған мұсылман басшыға, қашан ол Алланы жоққа шығармайынша, мейлі ол әділетсіз болса да бағынуға міндетті» деген.

Ибн Тәймийә былай дейді: «Әрбір адам Аллаға және оның Елшісіне бағынуы тиіс. Әрбір адам ел басқарып отырған  билеушілерге де бағынуы тиіс. Себебі, мұны мұсылмандарға Алла бұйырып қойды. Ал кімде-кім Аллаға және оның Елшісіне мойынұсынса және билеушілерінің әмірін тыңдаса, онда оны Алла сөзсіз марапаттайды. Егер де бір адам өзіне билік пен байлық берсе ғана билеушіге бойұсынса, ал кері жағдайда оған қарсы шығып, айтқан әмірін орындамаса, онда оған ақыретте үлкен азаптар бар».

Мұхаммед Насыруддин әл-Әлбани: «Мұсылмандардың өз басшыларына қарсы шығуын құптауға мүлдем болмайды. Ал көтеріліске, бүлік шығаруға шақырушыға келсек, ол не мұсылмандардың арасына арнайы арандату мақсатында жіберілген екіжүзді, не болмаса ислам дінінен түк хабары жоқ надан мұсылман» деген пікір білдірген.

 

ҚОСЫМША

Псевдосалафилік ағым идеологтары туралы мәліметтер  

Ибн Тәймия. 1236 жылы Сириядағы Харран қаласында дүниеге келген. 1306-1312 жылдары Мысыр елінде өмір сүрген. Онда ғалымдармен діни мәселелерде пікірталасқа түсіп, «антропоморфизмге шалдыққан» деген айыппен түрмеге қамалады. Түрмеден босатылып шыққан соң ибн Тәймийә дінде рұқсат етілген жаңалықтарға қарсы шығып, көп ұзамай тағы да түрмеге отырғызылады.

Ислам ғалымдарының бірлесе мақұлдаған шешімдері – «ижмаʼ» берілген 60-тан астам мәселеге Ибн Тәймийә келіспеген. Бұл жайында Әл-Хафиз Әбу Зурʼа хабар етеді. Ибн Тәймийә 1313 жылы Мысырдан Дамаск қаласына қайта оралып, медреседе сабақ береді. Алайда өзінің діни көзқарасын өзгертпейді. Сол үшін ол тағы да түрмеге қамалып, 1328 жылы Дамаск қаласының Әл-Қалаʼ қорғанында қайтыс болады. Төрт мазһабтың (ханафи, шафиғи, мәлики, ханбали) ғалымдары бірауыздан ибн Тәймийәнің көзқарасын дінге жат деп қабылдады. Сондай-ақ Мұхаммедибн Қаләун король арнайы жарлықпен ибн Тәймийәнің діни көзқарасына тыйым салып, мұсылман халқын ескерткен. Королдің жарлығы Мысыр, Сирия, Ливан, Иордания, Палестина елдеріне де таралды. Уаһабшылдықтің негізін қалаушы Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһабтың Ибн Тәймийә еңбектерін пайдаланғаны белгілі. Оны Абд әл-Уаһһабтың еңбектерінде ибн Тәймийә және оның шәкірті ибн әл-Қайимнің сөздерін келтіруінен байқауға болады.

Ибн Тәймийәнің салафилік идеологияны насихаттайтын 500-ге жуық шығармасы бар. Соның ішінде көп тараған кітаптары – «Ас-сияса аш-шар’ийә фи ислахи ар-ра’и уә ар-ра’ийә», «Ар-радд ’аләл-мантықыйин», «Минхаж әс-сунна ән-набауийә», «Әл-Ақида әл-уасытыйа», «Баян тәлбис әл-жаһмиә» және т. б.

Ибн Қайим әл-Жәузий Ибн Тәймийәнің шәкірті болған. Толық аты-жөні – Шамсуддин Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Әбу Бәкір ибн Айюб ибн Сағд ибн Хариз ибн Мәкки Зәйнуддин. 1292 жылы Сирияның астанасы Дамаск қаласында дүниеге келген. Дамаск қаласындағы «әс-Садрийә» медресесінде сабақ берген. Әл-Жәузий өзінің діни көзқарастарында ұстазы Ибн Тәймийәнің пікірінен аса алмаған. Оның «Әл-Фәуәид» («Пайдалар») кітабы 2009 жылдың 3-шілдесінде Астана қаласы сотының шешімімен экстремистік материал ретінде танылып, Қазақстан Республикасы аумағында пайдалануға және таратуға тыйым салынған. Әл-Жәузийдің салафилік бағыттағы «Әл-фауаид», «Ар-рух», «Бәдәи’у тафсир», «Әл-бәдәи’у фәуәид» т. б. кітаптары бар.

Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһаб 1703 жылы Араб түбегіндегі Нәжд қаласында дүниеге келген. Толық аты жөні – Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһаб ибн Сүлеймен ибн Әли ибн Мұхаммед ибн Ахмад ибн Рошид. Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһабтың көзқарасын ұстанушыларды «уаһабшылар» деп атайды.

Бұл топтың шығу тегі дамыған елдердің отарлау саясаты басталған ислам әлемінің құлдырау кезеңіне тура келді. Ағылшын мемлекетінің басшылары мұсылмандар арасындағы билікті әлсірету үшін Сауд тайпасының көсемі Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһабты қолдады, оған саяси және қаржылай көмек беріп, қару-жарақпен көмектеседі. Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһаб пен Мұхаммед әс-Сууд ХVIII ғасырда әһлі-сүннет іліміне қайшы келетін іліммен Осман билігіне қарсы тұрды. Ағылшын алпауыттарынан қолдау тауып, «таза ислам» ұстанымын желеу еткен Абд әл-Уаһһаб жақтастары қозғалысының дінмен қатар саяси мүддесінің болғаны белгілі.

Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһаб өзінің діни көзқарастарын ибн Тәймийә мен оның шәкірттерінің еңбектерінен алған. Сол себепті уаһабшылдық ағымының діни көзқарасы салафилік идеологияға ұқсайды. Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһабтың көп тараған кітаптарының ішінде «Әл-усул әс-сәләса» («Үш негіз»), «Әл-қауағид әл-арбаға» («Төрт қағида»), «Кәшф әш-шубухат» («Күмәннан тазару»), «Китаб әт-таухид» («Таухид кітабы»), «Мухтасар Зәд әл-мағад» шығармаларын атап өтуге болады. Оның «Үш негіз және оның дәлелдері» атты кітабы Астана қаласы Сарыарқа аудандық сотының шешімімен 2014 жылдың 25 ақпанында экстремистік деп танылып, Қазақстан Республикасының территориясына енгізуге, баспадан шығаруға және таратуға тыйым салынды. Ал 2009 жылдың 3 шілдесінде Астана қаласы сотының шешімімен Абд әл-Уаһһаб еңбегі негізінде жазылған «Рисалятун фи маъна Тағұт» («Тағұт мағынасы туралы жолдау») атты аудиожазбаға тыйым салынған.

Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһаб әһлі сүннет сеніміне қайшы еңбектер жазып, өзіндік саяси белсенділігін пайдаланып, тарих сахнасында Араб түбегіндегі Нәжд аймағынан бастау алған бүліктердің пайда болуына себеп болды. ХХ ғасырдың басындағы бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясының күйреуінен кейін Нәжд арабтары уаһабшылдық идеологияның негізінде өз тәуелсіз иелігін құрды. Осы күнге дейін Сауд Арабиясында дін саласында Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһабтың идеологиясы насихатталып келеді.

Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһаб және оның қолдаушылары өздерін ханбали мазһабын ұстанамыз дегендерімен, Ахмад ибн Ханбалдың ақидасымен (сенім) амал етпейді.

Әш-Шәукани. Толық аты-жөні – Мұхаммед ибн Әли Әш-Шәукани. 1760 жылы Йемендегі Сана қаласында дүниеге келген. Ол ешбір мазһабты ұстанбаған. Оның діни көзқарасы Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһабқа қарағанда көбірек радикалды болып саналады. ХVIII ғасырдағы саудиялық корольдермен тығыз байланыс орнатқан әш-Шәукани салафилік идеологияның Араб түбегінде кеңінен таралуына ықпал етіп, мазһабқа қарсы шығып, «әр адамның өзі ижтиһад етуі жеткілікті» деген идеяны үгіттейтін біршама кітаптар жазған. Оның еңбектері бірнеше тілдерге аударылып, қазіргі салафилер сол кітаптарды кеңінен пайдалануда. Әш-Шәуканидің «Әл-Бадр әл-Тали», «Әл-қаул әл-муфид фи адиллат әл-ижтихад уә әт-тақлид» деген кітаптары бар.

Салих әл-Фаузан салафилік ағымының беделді уағызшылардың бірі. Толық аты-жөні – Салих ибн Фаузан ибн Абдуллаһ әл-Фаузан. 1933 жылы Сауд Арабиясында дүниеге келген. Эр-Риядтағы университетте дәріс оқыған. Сауд Арабиясы Корольдігі Жоғарғы Сотының төрағасы болған. 2013 жылдан бері қазірге дейін Сауд Арабиясы Корольдігі «Үлкен ғалымдар кеңесінің» мүшесі, Митаба мешітінің имамы. Әр түрлі діни мәселелерге, соның ішінде қазіргі заманауи сұрақтарға жауап беріп, пәтуа шығарып отырады.

Ибн Фаузан «Исламдағы атақты жаңғыртушылар» атты еңбегінде матуриди және әшғари ақидасы мектебінің өкілдерін «әһлі сүннет уәл-жамағат жолын ұстанушылардан емес» деп айыптайды. Оның пікірінше, кім матуриди немесе әшғари ақида мектебінің сенім негіздерін ұстанса, ол – адасқан мұсылман. Ибн Фаузан Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһабтың «Үш негіз және оның дәлелдері» атты кітабына түсіндірме жазған. Ибн Фаузан өзінің діни сабақтарында, шығарған пәтуаларында көп жағдайда ибн Тәймийә, ибн Усаймин, ибн Абд әл-Уаһһаб секілді салафилік ғалымдардың сөздеріне сүйенеді. Ибн Фаузан «Китаб әт-таухид», «Әл-иршад илә әс-салихил и’тиқад», «Әл-муләххас әл-фиқһи», «Шарх ақида уасытыйа», «Шарх усулус-сәләса» атты еңбектер жазған.

Абдулла ибн Бааз 1910 жылы Сауд Арабиясының астанасы Эр-Рияд қаласында өмірге келген. Толық аты-жөні – Абдәл-Азиз ибн Абдуллаһ ибн Бааз. 1970 жылы университет ректоры, 1933 жылы Сауд Арабиясы Корольдігінің мүфтиі болған. Ол – салафилікке жататын мадхали ағымының негізін қалаушы Раби’ ибн Һади ’Умәйр әл-Мадхалидің ұстазы. Ибн Бааз уаһабшылдық ағымы идеологиясының жақтаушысы болған. Ол өзінің уаһабшылдық туралы пікірінде: «Уаһабшылар – таухид пен иманды арқалап, құдайға шақырып жүрген адамдар» деп айтқан. Ибн Бааз 1999 жылы Мекке қаласында қайтыс болған.

 2009 жылдың 3 шілдесінде ибн Бааздың «Баян ат- Таухид» (Бірқұдайлықты түсіндіріп беру) және «Ақидатус-сахих уамаядадуха» атты кітаптарына Қазақстан Республикасы Астана қаласы сотының шешімімен экстремистік материалдар ретінде тыйым салынған. Ибн Бааздың аталғандардан басқа «Маджму’ фәтәуа Ибн Бааз», «Фатауа нурун алә-д-дарб» атты салафилік мазмұндағы кітаптары бар.

Мұхаммед Насыруддин әл-Әлбани – салафилік ағым өкілдерінің танымал идеологтарының бірі. Шейх Албани 1914 жылы Албанияда дүниеге келген. Толық аты-жөні – Насруддин Әбу Абдуррахман Мұхаммед ибн Нух әл-Албани. Салафилік ағымының дамуына көп үлес қосқан. 1954 жылдан бастап діни дәріс бере бастайды. Сирия, Иордания мемлекеттерінде болып, сонда діни сабақтар берген. Оның еңбектеріне саудиялық ғалымдар мен билік өкілдері қызығушылық танытып, 1961 жылы оны Хадистанудан сабақ беруге Мәдинаға арнайы шақыртады. Әл-Албани саудиялық салафилерге сын тағып, олардың ижтиһад мәселесіндегі әлсіздіктерін атап көрсетеді. Әл-Албани әһлі сүннет ғалымдарымен көбінесе діни тәжірибедегі мәселелерде келіспеген. Саудиядағы салафилік ғалымдарды «ханбали мазһабына тақлид жасайсыңдар (мазһабқа ересіңдер)» деп кінәлайды. Ол саудиялық ғалым   ибн-Баазбен тығыз байланыс орнатады. Әл-Албани 1999 жылы Иорданияның Амман қаласында қайтыс болды. Оның «Силсилә әл-ахадис ас-сахиха», «Силсилә әл-ахадис әд-дағифа», «Сахих «ат-Тарғиб уә-т-Тархиб», «Шарх «әл-акида ат-Тахауия» және т. б. салафилік бағыттағы еңбектері бар.

Ибн Усаймин 1929 жылы Сауд Арабиясының Унайза елді мекенінде дүниеге келген. Толық аты-жөні – Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Салих әл-Усаймин. Ол Абдуррахман ас-Сади, ибн Бааз сияқты салафилік идеологтардан сабақ алған. Ибн Усаймин Эр-Риядта ибн Баазбен танысып, екеуі бірге ибн Тәймийәнің діни трактаттарын оқып, зерттеумен айналысады. Ол 2001 жылы Жидда қаласында қайтыс болған. Ақида (сенім негіздері) тақырыптарында бірнеше кітап жазған. Ибн Усаймин Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһабтың «Үш негіз» кітабының түсіндірмесін жазған.

Ибн Усайминнің діни көзқарасы ибн Тәймийәнің пікірімен сәйкес келеді. Ибн Усайминнің «Усул әт-тәфсир», «Шарх сәләсәту әл-усул», «Ақида әһлі сүннет уәл жамағат», «Мәнһаж әһлі сүннет уәл жамағат», «Фәтәуә аркән әл-ислам», «Шарх кәшф әш-шубухат» және басқа да кітаптары бар.

Абдул-Мухсин әл-Аббад –1933 жылы Сауд Арабиясының Эр-Рияд аумағындағы   Эз-Зульфи қаласындағы дүниеге келген. Бастауыш білімін сол жерде алып, Эр-Риядттағы ғылым институтына шариғат факультетіне оқуға түседі. 1959 жылы Бурайттегі, 1960 жылы Эр-Риядт институтында оқытушы қызметін атқарады. Абдул-Мухсин әл-Аббад Медина қаласында Ислам университеті ашылған (1961ж) уақыттан бастап сол жерде жұмыс жасайды. 1972-1977 жж. сол университеттің проректор қызметін атқарады.

Бір кездері псевдосалафи өкілінің атақты шейхі Раби әл-Мадхали әл-Аббадтың шәкірті болған.  Әл-Аббадтың ұлдарының бірі – Абд әр-Раззақ әл-Бадр Таяу Шығыстағы салафилердің белді тұлғасы болып есептелінеді. Танымал еңбектерінің бірі – «Мактаба ас-Сунна» кітабы.

Салих ибн Са(ғ)да ас-Сухайми – һижри жыл санағы бойынша 1366 жылы Медина қаласында дүниеге келген. Сол қаланың фиқһ ілімі бойынша танымал ғалымы, әл-Альбани мен Ибн Бааздың шәкірті.

Ахмад ән-Нәджми һижри жыл санауы бойынша 1346 жылы дүниеге келген. Толық аты-жөні – Ахмад ибн Яхъя ибн Мухаммад ибн Шәбир ән-Нәджми әли Шабир. Джазан аймағының Бани Хұммад тайпасынан шыққан. 15 жасқа келген кезде Сауд Арабиясының атақты ғалымы шейх Абдуллах әл-Къар'ауидің сабақтарына қатыса бастаған. Ол ұстазының жетекшілігімен:   «ар-Рахиба», «әл-Аджрумия», «Китаб ат-таухид», «Булюгъ әл-марам, әл-Байкъуния», «Нухбатуль-фикр», «Мухтасарат фи сира», «Тасриф әл-гъази, әл-'Ауамиль фин-нахв», «әл-Уаракъат», «әл-'Акъида ат-тахауия» және т.б. кітаптарды оқыған. Ахмад ән-Нәджми, Мухаммад ибн Ибрахим, Ибн Бааз сияқты ғалымдардан тәлім алған.

Салафилік ағымының беделді идеологтары Ибн Тәймийә, әл-Жәузий, әш-Шәукани, Муххаммед ибн Абд әл-Уаһһаб, ибн Фаузан, ибн Бааз, шейх Албани, ибн Усайминнің еңбектері – салафиліктің негізгі қайнар-көзі болып табылады. Олар діни мәселелерде көп жағдайда Ибн Тәймийәнің көзқарастарын қолдайды әрі дәріптейді. Олар діни мәселелерді түсіндіргенде істің сырт көрінісіне ғана мән береді, соның нәтижесінде олардың насихаты нақтылық әсерін тудырады. Бұл өз кезегінде діни сауаты төмен азаматтардың осы алдамшы әсер жетегіне ілесіп, адасуына себеп болуда.